فرض کن در سه ماه، سه بار تتر خریدهای؛ هر بار به یک قیمت. حالا سؤال ساده‌ای است: «در مجموع سود کرده‌ام یا زیان؟» برای جواب دادن باید بدانی هر واحدی که الان داری، به‌طور میانگین چقدر برایت تمام شده. این عدد همان میانگین قیمت خرید (یا بهای تمام‌شده‌ی هر واحد) است.
این متن آموزشی است. توصیه‌ی خرید یا فروش هیچ دارایی‌ای نیست و بازده آینده‌ی هیچ دارایی‌ای را پیش‌بینی نمیکند. همهی عددهای مثال‌ها فرضی‌اند.
میانگین قیمت خرید یعنی چه؟
یعنی کل پولی که برای خرید یک دارایی دادهای، تقسیم بر تعداد واحدهایی که به دست آوردهای. به این روش «میانگین موزون» میگویند، چون خریدهای بزرگتر اثر بیشتری دارند.
فرمول: میانگین قیمت خرید = مجموع پول پرداخت‌شده ÷ مجموع واحدهای خریداری‌شده
یک مثال عددی (فرضی)
| خرید | تعداد واحد | قیمت هر واحد | پول پرداختی |
|---|---|---|---|
| ماه اول | ۱۰۰ | ۱۰۰٬۰۰۰ | ۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰ |
| ماه دوم | ۲۰۰ | ۱۲۰٬۰۰۰ | ۲۴٬۰۰۰٬۰۰۰ |
| ماه سوم | ۱۰۰ | ۹۰٬۰۰۰ | ۹٬۰۰۰٬۰۰۰ |
| جمع | ۴۰۰ | — | ۴۳٬۰۰۰٬۰۰۰ |
میانگین قیمت خرید = ۴۳٬۰۰۰٬۰۰۰ ÷ ۴۰۰ = ۱۰۷٬۵۰۰ تومان. اگر قیمت روز ۱۱۵٬۰۰۰ باشد، سود هر واحد ۷٬۵۰۰ تومان و کل سود ۳٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان (حدود ۷٪) است. توجه کن که «میانگین ساده‌ی قیمت‌ها» (۱۰۰ و ۱۲۰ و ۹۰ ÷ ۳ = ۱۰۳٬۳۳۳) جواب را اشتباه می‌دهد، چون خرید ماه دوم دو برابر بزرگتر بود.
وقتی بخشی را کم می‌کنی چه میشود؟
اگر ۱۰۰ واحد را بفروشی یا کم کنی، «میانگین قیمت خرید» ۳۰۰ واحد باقیمانده معمولاً همان ۱۰۷٬۵۰۰ می‌ماند؛ چون در روش میانگین، هر واحدِ باقیمانده سهم مساوی از میانگین دارد. سود یا زیانِ بخشِ فروختهشده از اختلاف قیمت فروش با همین میانگین به‌دست می‌آید. (روش‌های دیگری مثل «اولین‌ورودی، اولین‌خروجی» هم هست و عدد را کمی فرق می‌دهد؛ مهم این است که یک روش را ثابت نگه داری.)
چرا ثبت اشتباه بازده را خراب میکند؟
- اگر یک خرید را ثبت نکنی، میانگین بالا یا پایین می‌افتد و سود و زیان غلط میشود.
- اگر قیمت را به‌جای تومان به ریال بزنی، بازده ده برابر کوچک یا بزرگ دیده میشود. (در یکوست برای همین قیمت‌های مشکوک هشدار می‌دهیم.)
- اگر کارمزد خرید را حساب نکنی، سودت کمی خوش‌بینانه‌تر از واقعیت است. برای دارایی‌هایی با کارمزد بالا، کارمزد را به قیمت خرید اضافه کن.
وقتی قیمت خرید را نمی‌دانی
اگر بعضی خریدها قیمت ندارند، بازدهِ کلِ دارایی «قابل محاسبه» نیست و بهتر است ابزار آن را نامعلوم نشان بدهد، نه یک عدد گمراه‌کننده. در یکوست هم اگر بهای خرید ناقص باشد، بازده نشان داده نمی‌شود تا تصمیمت به عدد غلط تکیه نکند.
چند توصیه‌ی عملی برای ثبت
- هر خرید را جدا و با تاریخش ثبت کن.
- قیمت را در واحد درست (تومان) بزن.
- کارمزدهای بزرگ را به قیمت خرید اضافه کن.
- هر چند ماه یک بار، مجموع مقدارِ ثبت‌شده را با موجودی واقعی (حساب صرافی/کارگزاری) مطابقت بده.
سؤال‌های پرتکرار
میانگین قیمت خرید همان قیمت اولین خرید است؟
نه. میانگین همهی خریدها را با وزن مقدارشان حساب میکند.
بعد از فروش، میانگین عوض میشود؟
در روش میانگین موزون، میانگینِ واحدهای باقیمانده تغییر نمیکند؛ فقط سود و زیانِ بخش فروختهشده ثبت میشود.
برای سود دریافتی (مثل سود صندوق) چه؟
سود دریافتی را جدا از قیمت خرید نگه دار و در سود کل حساب کن؛ در یکوست سود صندوق‌های درآمد ثابت خودکار لحاظ میشود.
میانگین را خودکار حساب کن
در یکوست هر خرید را جدا ثبت می‌کنی و میانگین قیمت خرید، سود و زیان و سهم هر دارایی خودکار محاسبه میشود. یکوست را ببین